Libya’da Çalışacak Türk İşçiler İçin Bireysel İş Sözleşmesi Rehberi: Ücret, Fazla Mesai, İzin, Sigorta, Yol ve Lojman

Libya’ya çalışmaya gidecek işçiler için hazırlanan bireysel iş sözleşmeleri; ücretin nasıl ödeneceğini, çalışma süresi ve fazla mesai düzenini, izinleri, sigorta–tedavi–iş kazası güvence paketini ve yol/vize/ikamet masraflarını netleştiren bir çerçevedir. Aşağıdaki özet, metindeki maddeleri form gibi değil, kontrol edilecek bilgi başlıkları halinde açıklar.

1) Sözleşmenin temel amacı ne?

Bu sözleşme; işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi şu başlıklarda yazılı hale getirir:

• İşin tanımı ve çalışılacak yer

• Süre ve başlangıç anı

• Ücretin net/brüt yapısı ve ödeme biçimi

• Çalışma süresi, fazla çalışma, tatiller

• Yıllık izin ve ücretsiz izin koşulları

• Sigorta, tedavi, iş kazası, ölüm ve tazminat düzeni

• Pasaport, vize, yol, çalışma/oturma izni masrafları

• Lojman, yemek, servis

• Fesih, işyeri değişikliği, yeni sözleşme riskleri

• Uyuşmazlıkta yetkili makamlar

• Çok nüsha düzeni ve Kurum onayı

2) İşin tanımı ve görev yeri: “ne iş yapacağım, nerede yapacağım?”

Metin, işçinin belirli bir meslekte ve belirli bir işyeri/şantiyede çalışacağını esas alır.

Dikkat edilmesi gereken koruma noktası:

• İşçinin kabul etmesi halinde ve ücret düşürülmeden, yapabileceği başka iş/işyeri için görevlendirme mümkün olabilir. Bu durumda “kabul” kısmının gerçekten işçinin iradesine bağlı kalması kritik.

3) Sözleşme süresi ve başlangıç: sözleşme ne zaman başlar?

• Sözleşme, yazılı tarihler arasında geçerli görünse de metne göre işçinin Türkiye’den hareket ettiği tarihte fiilen başlar.

• İşveren, işçinin işyerine varışını takiben derhal iş vermekle yükümlüdür.

• İş verilmezse, işçi mahrum kaldığı gelir ve zarar/ziyan için talepte bulunabilme hakkına sahip olarak düzenlenmiştir.

• Süre bitmeden fesih talebi olmazsa, sözleşmenin aynı süreyle uzamış sayılacağı yönünde bir çerçeve vardır.

4) Ücret: net–brüt ayrımı, dövizle ödeme ve kesinti yasağı

Bu metinde ücret bölümünün üç güçlü omurgası var:

A) Ücret net mi brüt mü?

• Net ücret yazıldıysa: kanuni kesenekler dahil kesinti yapılmadan net tutarın ödenmesi mantığı kuruluyor.

• Brüt ücret yazıldıysa: ülke mevzuatındaki vergi/sigorta gibi kesintiler sonrası ödeme öngörülüyor.

B) Ödeme “konvertibl döviz” ile

Ücretin, dönüştürülebilir döviz cinsinden ve zamanında ödenmesi vurgulanıyor.

C) “Kanuni kesinti dışında kesinti yok”

• Kanuni kesintiler haricinde; “masraf”, “depozito”, “sonradan öderiz” gibi gerekçelerle ücretten kesinti yapılmaması esası bulunuyor.

• Parça başı veya götürü ödeme olsa bile aylık ücretin belirlenen tutarın altına düşmemesi hedefleniyor.

5) Türkiye’ye para transferi: sözleşmede özel taahhüt var

Bu metin, Libya sözleşmeleri içinde ayırt edici bir madde içeriyor:

• İşveren, işçinin aylık gelirinin en az %30’unun her ay Türkiye’ye transferinde yardımcı olmayı/sağlamayı kabul eder.

• İşçi de en az bu oranda ailesine ya da kendi hesabına Türkiye’ye para göndermeyi taahhüt eder.

Kontrol edilmesi gereken nokta:

• Transferin nasıl, hangi bankacılık kanalıyla, hangi tarihlerde yapılacağı yazılı olarak netleştirilmeye uygunsa, sonradan anlaşmazlık azalır.

6) Deneme süresi: süresi yerel mevzuata bağlı

• Deneme süresi, işçinin işe fiilen başlamasından itibaren çalışılan ülkenin mevzuatındaki süre kadar.

• Deneme süresinde başarısızlık halinde işverenin fesih hakkı yer alıyor; ancak bu süreçte işçinin hak ettiği ücretinin ve geri gönderilirse yol parasının ödenmesi korunuyor.

7) Çalışma süresi ve fazla çalışma: üst sınır dikkat çekiyor

• Normal çalışma süresi, ülke mevzuatına göre belirlenecek olsa da metin “üst sınır” koyuyor:

  • Günlük 8 saat, haftalık 45 saatten fazla olamaz yaklaşımı.

• Fazla çalışma gerektiğinde işçi kabul eder; her fazla saat için ödeme, ülke mevzuatındaki oranlara göre yapılır.

Pratik kontrol:

• Fazla çalışma ücreti “mevzuata göre” denmişse, işverenin uygulamasında bunun yazılı ve izlenebilir olması (bordro/ödeme belgesi) önem kazanır.

8) Hafta tatili ve resmi tatiller

• Çalıştırılmazsa ücret tam ödenir.

• Çalıştırılırsa, ülke mevzuatına göre ayrıca ücret ödenir.

9) Yıllık izin, ücretsiz izin ve yol masrafı

Metinde üç net ayrım var:

• Yıllık izin gün sayısı, çalışılan ülke mevzuatına bağlı.

• Yıllık izin günlerinde ücret hesabı “günde 8 saat üzerinden” çerçevelenmiş.

• Ücretsiz izin: zorunlu hallerde bir defaya mahsus, en çok 15 iş günü.

Yol masrafında kritik ayrım:

• Ücretli iznini Türkiye’de geçirmek isteyenin gidiş–dönüş yol parası işverene,

• Ücretsiz iznini Türkiye’de geçirmek isteyenin yol parası işçiye ait.

10) İş düzeni ve disiplin: yerel kurallar ve sınırlamalar

Metin, işçinin:

• Vardiya ve iş disiplinine uymasını,

• Ülkenin mevzuatı ile örf ve adetlerine göre hareket etmesini,

• Siyasi faaliyet, toplantı, gösteri, grev gibi başlıklarda yerel kurallara uyma yükümlülüğünü vurguluyor.

Burada amaç; işyerinde disiplin ve ülke kurallarına uyum çerçevesini yazılı hale getirmek.

11) Hastalık, tedavi, iş kazası, ölüm ve tazminat: sigorta + masraf sorumluluğu

Metin güçlü şekilde şunları söyler:

• İşveren, işçiyi hastalık, meslek hastalığı, iş kazası ve ölüm risklerine karşı sigorta ettirmek ve primleri ödemek zorunda.

• Bu primler için ücretten kesinti yapılamaz.

• Sigorta yaptırılmamışsa, işveren işçinin zararlarını tazminle yükümlü olacağını kabul eder.

• Hastalık halinde doktor/ilaç; iş kazasında protez ve iyileştirme; ölüm halinde Türkiye’de defne kadar cenaze masrafları ve tazminatlar işverene bırakılır.

Araç tahsisi/şoförlük halinde:

• Hem kişi hem araç için tam sigorta zorunluluğu vurgulanır; aksi durumda doğacak zararlardan işveren sorumluluğu kabul edilir.

12) Pasaport, vize, yol ve çalışma/oturma izni masrafları

• Pasaport masrafı işçiye bırakılmış olabilir.

• Gidiş masrafı ve (kasıtlı zarar nedeniyle işten çıkarma gibi istisnalar dışında) dönüş yol parası; vize, çalışma/oturma izni ve sağlık muayenesi gibi masraflar işverene yüklenir.

• En kritik güvence: Bu masraflar için işveren ücretten kesinti yapamaz.

13) Lojman, yemek ve servis

• Sağlık şartlarına uygun ücretsiz lojman/yatacak yer işverence sağlanır.

• Lojman işyeri dışında ise toplu taşıma ücretsiz sağlanır; yolda geçen süre iş süresinden sayılmayabilir.

• Isıtma, aydınlatma, temizlik ile yemek–içme giderleri işveren sorumluluğunda düzenlenmiş.

14) Pasaport ve kişisel belgeler: el koyma sınırı

• Yerel mevzuat gereği zorunlu haller dışında işveren, işçinin pasaport ve kişisel belgelerini alamaz.

• Zorunlu alınırsa, işçiye kimlik/ikamet/çalışma kartı verilmesi öngörülür.

15) İşin sona ermesi, fesih, yeni sözleşme ve işyeri değişikliği

Metin; fesih, tazminat, feragat belgesi, işyeri değişikliği, yeni sözleşme gibi birçok başlıkta çalışılan ülke mevzuatını esas alır.

Önemli koruma: Daha kötü şartlı ikinci sözleşme imzalatılmaması

• İşçiye, önceki sözleşmeden “daha geri haklar” içeren yeni bir sözleşme imzalatılmaması hedeflenir.

• Böyle bir durumda, anlaşmazlıkta bu sözleşmenin esas alınacağı çerçevesi vardır.

16) Uyuşmazlık durumunda kim yetkili?

• İhtilaf halinde çalışılan ülkenin idari ve adli makamları yetkili olacak şekilde düzenlenmiştir.

• İşveren vekilinin sorumluluğu ayrıca vurgulanır.

• Kurumun, işveren adına işlem yapılması halinde sorumluluk üstlenmediği kabulü yer alır.

17) Dil ve nüsha düzeni: Türkçe–Arapça metinler ve Kurum onayı

• Türkçe ve Arapça metinlerin aynı derecede geçerli olduğu belirtilir.

• Sözleşme 4 nüsha hazırlanır: işçi, işveren, gerektiğinde konsolosluk işlemleri ve Kurum dosyası için.

• Kurum yetkilisi huzurunda imza ve onay çerçevesi yer alır.

İmza öncesi pratik kontrol listesi

• Ücret net mi brüt mü, para birimi ve ödeme aralığı yazılı mı?

• “Kanuni kesinti dışında kesinti yok” ifadesi net mi?

• Türkiye’ye transfer %30 maddesi uygulanabilir şekilde mi?

• Çalışma süresi üst sınırı (8 saat/gün, 45 saat/hafta) ve fazla mesai mantığı anlaşılıyor mu?

• İzin + yol masrafı ayrımı (ücretli/ücretsiz) net mi?

• Sigorta–tedavi–iş kazası sorumluluğu açık mı?

• Vize/çalışma izni/oturma izni masraflarında ücretten kesinti yasağı var mı?

• Lojman–yemek–servis şartları yazılı mı?

• Pasaport ve kişisel belgeler konusunda el koyma sınırı korunuyor mu?

• İkinci sözleşme maddesi “daha geri hak yok” diye güçlü mü?